ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ - 537 μ.χ.

Στις 29 Μαίου του 2004 συμπληρώνονται 551 χρόνια από την Πτώση της Κωνσταντινούπολης, που χτίστηκε στις βάσεις της αρχαίας ελληνικής αποικίας του Βυζαντίου (ιδρυθείσης τον VII αιώνα π.Χ.) και εγκαινιάστηκε στις 11 Μαίου του 330, από τον Αυτοκράτορα Μέγα Κωνσταντίνο.

Το Βυζάντιο, στη διάρκεια της χιλιετηρίδας που έζησε, με κέντρο την πρωτεύουσά του, την Κωνσταντινούπολη, σημείο συμβολής των θαλασσίων και χερσαίων οδών, εμπορικό κέντρο ανταλλαγής υλικών αγαθών, κέντρο πνευματικής επιρροής και εργαστήριο καλλιτεχνικής δημιουργίας, απέκρουσε την προσπάθεια βίαιης εισβολής διαφόρων λαών : Περσών, Γότθων, Ούννων, Λομβαρδών, Σλάβων, Αβαρών, Αράβων, Βούλγαρων, Ρώσων, Ούγγρων και γενικά “Λατίνων” και τελικά Τούρκων. Αντιστάθηκε εναντίον τους με όλα τα μέσα που διέθετε : με τις ένοπλες δυνάμεις του, δια της διπλωματικής οδού, με χρήματα, με το κύρος του και εφαρμόζοντας μια επιδέξια ευέλικτη πολιτική, με καθαρά ελληνικό χαρακτήρα, μια παροιμιώδη ικανότητα ανάληψης υποχρεώσεων και δείγματα ενός ρεαλισμού που προηγήθηκε της αναγεννησιακής πολιτικής.

Η τελευταία πολιτική περίοδος του Βυζαντίου, που άρχεται το 1204, με την κατάκτηση του από την Τέταρτη Σταυροφορία, συμπίπτει με την τελευταία περίοδο της πολιτιστικής ακμής του, της μεγαλύτερης στην ιστορία του. Αν και η Κωνσταντινούπολη υπήρξε ανέκαθεν “αναμφίβολα η πρωτεύουσα του Ευρωπαϊκού πολιτισμού”, κατά την περίοδο της δυναστείας των Παλαιολόγων (τελευταία δυναστεία), διακρίθηκε στους τομείς της διανόησης και της τέχνης “Tα ψηφιδωτά και οι τοιχογραφίες του XIV αιώνα στο ναό της Μονής της Χώρας, στην Κωνσταντινούπολη, δείχνουν ένα σφρίγος, μια ζωτικότητα και μια ομορφιά που κάνουν τα ιταλικά έργα της ίδιας περιόδου να μοιάζουν απλοϊκά . Έργα παρόμοια σε ποιότητα έγιναν στην Θεσσαλονίκη”. Τα αρχιτεκτονικά μνημεία της περιόδου αυτής δεν είναι πολλά, αλλά είναι εξαιρετικά. Αρκεί να θυμηθούμε τις μονές της Χώρας και Παμμακάριστου και τις πανέμορφες εκκλησίες του Μιστρά. Μεγάλοι διανοούμενοι έλαμψαν κατά τον XIV αιώνα : ο μυστικιστής Νικόλαος Καβασίλας, ο ιστορικός Νικηφόρος Γρηγοράς , οι φιλόσοφοι Δημήτριος Κυδώνης και Ακίνδυνος, ο θεολόγος Γρηγόριος Παλαμάς, ο μέγας πολιτικός, διανοούμενος και μαικήνας της τέχνης Θεόδωρος Μετοκίτης, καθώς επίσης και ο αυτοκράτορας και κατόπιν μοναχός Ιωάννης Κατακουζηνός.

Η σαρωτική ορμή των Τούρκων Οθωμανών, που πάτησαν στην Ευρώπη το 1354, στην Καλλίπολη, συνεχίζεται μέχρι στις 29 Μαίου 1453, όταν, έπειτα από μια πραγματικά επική αντίσταση για μια περίοδο περίπου δύο μηνών, πέφτει η Κωνσταντινούπολη, ένδοξη έδρα του πνεύματος και της τέχνης για περισσότερο από χίλια χρόνια - gymnasium optimarum artium, σχολή των μεγαλύτερων τεχνών, όπως την αποκαλεί ο Βησσαρίων -, χωρίς καμιά σημαντική βοήθεια εκ μέρους των χριστιανών της Δύσης. Μαζί με τη Βασιλεύουσα, έπεσε ηρωικά και ο τελευταίος αυτοκράτορας, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος.
Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπήρξε ένας κόσμος αχανής, ανέγγιχτος από το χρόνο στις υλικές και πνευματικές δημιουργίες της. Γεμάτη με λαμπερά φώτα, και φυσικά, όχι χωρίς κάποιες σκιές. Χώρα κατοικούμενη από διάφορους λαούς, με συνδετικό κρίκο την ελληνική γλώσσα, τον ελληνικό πολιτισμό και την ορθόδοξη χριστιανική θρησκεία, χρειάστηκε να ζήσει, όπως είδαμε, με πολέμους. Παρόλα αυτά, τόσο η Κωνσταντινούπολη, όσο και άλλα αστικά βυζαντινά κέντρα, απετέλεσαν για χίλια χρόνια, μεγαλεπήβολη έδρα των γραμμάτων και των τεχνών. Η Κωνσταντινούπολη τίμησε, μελέτησε, διαφύλαξε και διατήρησε το θησαυρό του κλασσικού πολιτισμού. Εκεί αντιγράφτηκαν υπομονετικά, τα πλέον πολύτιμα αρχαία κείμενα που σώθηκαν από την καταστροφή και τη λήθη και δόθηκαν στον κόσμο αποτελώντας τη βάση του δυτικού πολιτισμού και των παγκόσμιων ανθρώπινων ιδανικών.

Τα γράμματα, η φιλολογία, η φιλοσοφία, η θεολογία, γέννησαν λαμπρά ονόματα, όπως είναι ο Πατριάρχης Φωκάς, ο Μιχαήλ Ψυλλός, ο Νικήτας Ακομινάτος, η Άννα Κομνηνού, ο Νικηφόρος Γρηγοράς, ο Ευστάθιος εκ Θεσσαλονίκης, ο Γεώργιος Γεμιστός (Πλήθων), Εμμανουήλ και Ιωάννης Χρυσολωράς και πολλοί άλλοι. Αυτοί οι τελευταίοι μετανάστευσαν στη Δύση και μαζί με άλλους πολυμαθείς όπως ο Αρχιεπίσκοπος της Νίκαιας Βησσαρίων, οι Ιανός και Κωνσταντίνος Λάσκαρης, Ιωάννης Αργυρόπουλος, Γεώργιος Τρεβιζόντιος, Δημήτριος Χαλκοκονδύλης, Μάρκος Μουσούρης, διαδραμάτισαν παραγωγικό ρόλο στην Ιταλία και άλλες Δυτικές χώρες. Μετέφρασαν και εξέδωσαν έργα κλασσικών συγγραφέων, δίδαξαν την ελληνική γλώσσα και διέδωσαν τον ελληνικό πολιτισμό. Με τον τρόπο αυτό, το Βυζάντιο, με την πτώση του, πρόσφερε στη Δύση και στην Αναγέννηση μια γόνιμη εισφορά, αφού, επί αιώνες αποτέλεσε ισχυρό τείχος προστασίας του χριστιανισμού, σώζοντάς τον, με τις θυσίες του, από καταστροφικές εισβολές.

Αλλά το έργο του Βυζαντίου δεν περιορίζεται στη διατήρηση, την καλλιέργεια και την παράδοση στη Δύση και σε λαούς όπως οι Σλάβοι ενός μεγάλου αρχαίου πολιτισμού, ούτε στα γράμματα, τη φιλολογία, τη φιλοσοφία και τη θεολογία. Άκμαζαν επίσης η μουσική, η αρχιτεκτονική και οι εικαστικές τέχνες που η λάμψη τους μεταδόθηκε τόσο στον ανατολικό όσο και στο δυτικό κόσμο. Ίσως ο ναός της Αγίας Σοφίας, έργο ελλήνων αρχιτεκτόνων και καλλιτεχνών, που εγκαινιάστηκε από τον Ιουστινιανό το 537 μ.Χ., μνημείο ασύγκριτης λαμπρότητας, πλούτου και μεγαλοπρέπειας, αποτελεί το πλέον μεγαλόπρεπο δείγμα των τεχνών αυτών. Δώδεκα αιώνες αργότερα, το 1876, ο πλέον διαπρεπής γιος της Αμερικανικής Ηπείρου Francisco de Miranda, προάγγελος, ήρωας και μάρτυρας της ισπανοαμερικανικής ανεξαρτησίας, επισκέπτεται το ναό και μένοντας έκθαμβος γράφει ότι το μεγαλείο του υπερβαίνει οποιοδήποτε άλλο έχει δει (και είχε δει πολλά) και, μεταξύ άλλων φημισμένων οικοδομημάτων, τα οικοδομήματα του Αγίου Παύλου της Ρώμης, του Escorial της Ισπανίας και του Αγίου Πέτρου της Ρώμης.

Η Εκκλησία της Αγίας Σοφίας, της Αγίας Ειρήνης και τόσοι άλλοι μεγαλοπρεπείς ναοί της Κωνσταντινούπολης και των μεγάλων πόλεων της Αυτοκρατορίας, οι εικόνες και τα ψηφιδωτά που διατηρήθηκαν σε καλή κατάσταση , οι μικρογραφίες, τα κοσμήματα , τα πεφωτισμένα χειρόγραφα, παρά τις καταστροφές και τις λεηλασίες, αποτελούν δείγμα μιας εξαιρετικής καλλιτεχνικής δημιουργικότητας και καινοτομίας.

Οι τέχνες αυτές και ο πολιτισμός δεν παρέμειναν κλεισμένα στους τοίχους των εκκλησιών, των μοναστηριών, των παλατιών και των Βυζαντινών βιβλιοθηκών αλλά ούτε και στο χώρο της βυζαντινής επικράτειας. Επηρεάστηκαν και επηρέασαν. Ο πολιτισμός αυτός διαδόθηκε αφειδώς σε άλλες χώρες και λαούς. Όπως γράφει ο καθηγητής Νίκος Ζίας “στη μυθική αλλά και πραγματική του διάσταση, ρεαλιστικό και σπουδαίο, το Βυζάντιο συμφιλιώνει τους αντίπαλους, επιτρέποντας στην ανθρώπινη ψυχή να δώσει όλο της τον πλούτο, χωρίς ποτέ να χάσει από τα μάτια του την αιωνιότητα του θεϊκού”. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έζησε μεταξύ Ανατολής και Δύσης για χίλια χρόνια, κληροδοτώντας σ΄ αυτές πολύτιμες και διαρκείς αναλαμπές από τα φώτα της.

Για τους Έλληνες το Βυζάντιο εκπροσωπεί την μεσαιωνική περίοδο της ιστορίας τους, μέσω του οποίου περνάει στους ίδιους και στο δυτικό κόσμο ο κλασσικός ελληνικός πολιτισμός, θησαυρό που η Κωνσταντινούπολη καλλιέργησε και διατήρησε με θυσίες.

Miguel Castillo Didier

Κωνσταντίνος Καβάφης